Tôi đã ngủ lại Hoa viên hai đêm.
Một đêm trước giờ sân khấu sáng đèn.
Một đêm sau khi chương trình đã khép lại.
Hai đêm ấy chỉ cách nhau một đêm diễn, nhưng đã đưa tôi đi qua rất nhiều cảm xúc: từ lo âu đến nhẹ nhõm, từ sự tĩnh lặng đến những tràng pháo tay, rồi từ ánh đèn rực rỡ trở về với tiếng mưa giữa khuya.
Và cũng trong hai đêm ấy, tôi hiểu thêm về đời người, đời nghệ sĩ và hai chữ tri ân.
ĐÊM THỨ NHẤT – TRƯỚC GIỜ SÁNG ĐÈN
Đêm trước ngày diễn, trời mưa.
Sau khi những người cuối cùng rời sân khấu, tiếng gọi nhau thưa dần rồi mất hẳn, Hoa viên trở về với sự tĩnh lặng vốn có.
Tôi không ngủ được.
Một đời làm nghề, tôi từng ngủ sau nhiều cánh gà, thức qua nhiều đêm tổng duyệt, từng ngồi một mình trong những khán phòng khi chiếc ghế cuối cùng đã bỏ trống.
Nhưng chưa bao giờ tôi trải qua một đêm như thế.
Tôi bước ra ngoài.
Phía xa, sân khấu ngày mai sẽ đón NSND Kim Cương chỉ còn vài quầng sáng nhỏ. Những chiếc micro nằm im. Màn hình LED đã tối. Những hàng ghế trống hướng về một sân khấu chưa có người.
Tôi đi về phía Đại lộ Vĩnh Hằng.
Ba chữ “Vĩnh Hằng” dưới ánh sáng nhạt khiến tôi đứng lại.
Con người dành cả cuộc đời để đi tìm những điều lâu bền:
Danh tiếng.
Sự nghiệp.
Tình yêu.
Những tràng pháo tay.
Nhưng đến nơi này, tôi mới thấy cái gọi là vĩnh hằng đôi khi chỉ bắt đầu từ lúc một đời người đã khép lại.
Tôi rẽ vào Đường Nghệ sĩ.
Hai bên con đường là nơi an nghỉ của những người từng có một thời sống dưới ánh đèn.
Tôi đi thật chậm.
Trong trí tưởng tượng của một người đã gắn bó lâu năm với sân khấu, tôi bỗng thấy họ của ngày xưa.
Một người đang ngồi trước gương hóa trang.
Một người chỉnh lại tà áo.
Một người nép sau cánh gà nghe nhạc dạo.
Một người hỏi nhỏ:
“Tới lớp của tôi chưa?”
Rồi tiếng người quản lý sân khấu vang lên:
“Chuẩn bị!”
Và họ bước ra.
Ánh đèn bật sáng.
Khán giả vỗ tay.
Một kiếp nghệ sĩ đã từng bắt đầu biết bao đêm như thế.
Còn đêm nay…
Không ai gọi: “Chuẩn bị!”
Không ai nói: “Tới lớp rồi!”
Không còn một cánh gà nào để họ đứng chờ.
Chỉ còn tên họ nằm lại cùng thời gian.
Tôi bỗng thấy sống lưng mình lạnh đi.
Không phải vì sợ người đã khuất.
Mà vì thương.
Và bởi trong khoảnh khắc ấy, một ý nghĩ đi qua tôi rất nhanh:
Rồi sẽ có ngày người khác bước trên con đường này và đọc tên thế hệ chúng tôi.
Tôi quay lại nhìn.
Phía xa là sân khấu ngày mai sẽ sáng rực.
NSND Kim Cương sẽ bước ra.
Những nghệ sĩ còn ở lại sẽ trang điểm, mặc áo diễn, đứng sau cánh gà chờ được gọi tên.
Còn ngay sau lưng tôi là những người đã từng được gọi tên như thế.
Tôi đứng ở giữa.
Một bên là những người ngày mai còn được bước ra.
Một bên là những người đã bước vào cõi tĩnh lặng.
Một bên là tiếng vỗ tay đang chờ.
Một bên là sự im lặng đã kéo dài nhiều năm.
Bỗng nhiên tôi thấy mình như đang đứng giữa hai bờ của một kiếp người.
Tôi không nhìn thấy ai.
Không nghe thấy tiếng ai.
Nhưng tôi có cảm giác mình không hoàn toàn đi một mình.
Có thể chỉ vì đêm quá tĩnh.
Có thể bởi người làm nghệ thuật vốn nhiều cảm xúc.
Cũng có thể khi đứng đủ lâu giữa dấu tích của bao cuộc đời, con người bỗng có thêm một thứ giác quan mà ban ngày không có.
Tôi không muốn gọi tên cảm giác ấy.
Tôi chỉ chắp tay:
Nam mô A Di Đà Phật.
Một câu niệm Phật đi vào đêm, rồi tan trong gió.
Không có lời đáp.
Nhưng lòng tôi bỗng yên.
⸻
Mỗi tấm bia là một cái tên.
Sau mỗi cái tên là hai con số: năm đến và năm đi.
Giữa hai con số nhỏ bé ấy từng là cả một đời người.
Từng có tuổi thơ.
Từng có một người mẹ gọi về ăn cơm.
Từng biết yêu, biết giận hờn.
Từng có những ước mơ tưởng như không bao giờ hết.
Từng có những cuộc hẹn:
“Mai gặp.”
“Mai về.”
“Để mai nói.”
Nhưng rồi có người không còn ngày mai.
Tôi đứng giữa Hoa viên và chợt thấy hai chữ “ngày mai” mong manh đến nao lòng.
Chúng ta thường nghĩ mình còn nhiều thời gian.
Còn nhiều mùa Vu Lan.
Còn nhiều lần về thăm Mẹ.
Còn nhiều bữa cơm với Cha.
Còn nhiều cơ hội để nói lời xin lỗi và cảm ơn.
Cho đến một ngày, ta trở về đúng căn nhà ấy, đẩy đúng cánh cửa ấy mà không còn nghe tiếng người quen hỏi:
“Con về đó hả?”
Có lẽ lúc ấy con người mới hiểu:
“Một ngàn nén hương cũng không đổi được một lần Mẹ gọi tên.
Một vạn đóa hoa cũng không đổi được một lần Cha còn ngồi trước cửa.”
Và tất cả những lời thương nhớ nói trước một tấm bia cũng không bằng một câu:
“Con thương Mẹ”
khi Mẹ vẫn còn nghe được.
Tôi nghĩ đến NSND Kim Cương.
Ngày mai, sau hơn bảy mươi năm đi cùng sân khấu, bà sẽ lại đứng dưới ánh đèn để gặp khán giả giữa mùa Vu Lan.
Tôi không còn nghĩ đó chỉ là một tiết mục.
Đó là một cuộc gặp khi chúng ta vẫn còn kịp gặp nhau.
Còn nhìn thấy nhau.
Còn nắm được tay nhau.
Còn trao được một bó hoa.
Còn nghe được một lời cảm ơn.
Tôi nói rất nhỏ trong lòng:
“Các cô, các chú, các anh, các chị…”
“Ngày mai sân khấu sáng đèn.”
“NSND Kim Cương lại diễn.”
“Đồng nghiệp của mọi người vẫn còn đây.”
“Khán giả vẫn còn nhớ.”
Tôi biết người đã khuất không thể trả lời.
Tôi cũng không muốn biến một cảm xúc thiêng liêng thành câu chuyện huyền bí.
Nhưng đêm ấy, tôi vẫn muốn gửi một lời mời:
Nếu ký ức có đường trở về, xin hãy về bằng ký ức.
Nếu tình thương có thể vượt qua một kiếp người, xin hãy về bằng tình thương.
Ngày mai, giữa những hàng ghế dành cho người đang sống, trong lòng chúng tôi sẽ có những chiếc ghế không mang số.
Những chiếc ghế dành cho người đã đi xa.
Tôi chắp tay nguyện:
Nếu ngày mai trời yên.
Nếu người an.
Nếu NSND Kim Cương cùng những nghệ sĩ lớn tuổi đủ sức khỏe đi hết đêm diễn.
Nếu khán giả ra về mà trong lòng còn giữ được một giọt nước mắt của thương yêu…
thì xin đừng để ngọn đèn Vu Lan này chỉ sáng một lần.
ĐÊM SÂN KHẤU SÁNG ĐÈN
Và rồi tối 22 tháng 8, trời bỗng yên.
Không một cơn mưa làm gián đoạn chương trình.
Không một ngọn gió lớn đi ngang sân khấu.
Thời tiết đẹp đến lạ thường.
Hơn hai ngàn khán giả ngồi kín những hàng ghế. Nhiều người đi từ rất xa, mang theo ký ức của một thời mê cải lương, mê kịch nói, mê những giọng ca và vai diễn đã đi cùng tuổi trẻ của mình.
Những nghệ sĩ lớn tuổi lần lượt bước ra.
Có người đi đã chậm.
Có người sức khỏe không còn như trước.
Nhưng khi ánh đèn chiếu xuống, họ vẫn hát, vẫn diễn và vẫn cúi chào khán giả bằng tất cả tình yêu nghề.
Rồi NSND Kim Cương bước ra.
Tiếng vỗ tay vang lên.
Rất lâu.
Trong khoảnh khắc ấy, tôi nhớ lời mình đã nguyện giữa Đường Nghệ sĩ đêm hôm trước:
“Ngày mai, khi NSND Kim Cương bước ra, xin khán giả hãy vỗ tay thật lâu.”
Và khán giả đã vỗ tay thật lâu.
Không phải vì tôi đã nhắc.
Mà bởi trong lòng mỗi người đều có một lời muốn nói với bà:
“Chúng tôi còn ở đây.”
“Và chúng tôi còn nhớ.”
⸻
Khi NSND Thanh Điền cất tiếng hát bài “Mồ em” của soạn giả Viễn Châu, tôi đứng phía sau sân khấu mà nghe lòng mình thắt lại.
Người viết nên bài ca ấy cũng đang yên nghỉ tại Hoa viên.
Và rất gần nơi ánh đèn đang sáng, NSND Thanh Kim Huệ – người bạn đời, người bạn diễn của NSND Thanh Điền – cũng đang nằm lại.
Một người đứng trên sân khấu hát về người đã khuất.
Một người nằm rất gần, không còn có thể bước ra minh họa bên chồng mình như những năm tháng cũ.
Nhưng trong ký ức của khán giả đêm ấy, bà vẫn hiện diện.
Không cần ánh đèn.
Không cần hóa trang.
Không cần một lời giới thiệu.
Chỉ cần tiếng hát của NSND Thanh Điền cất lên, người ta đã thấy cả một cuộc tình trở về.
Lúc ấy, tôi hiểu khoảng cách giữa sân khấu và nơi an nghỉ không được đo bằng bước chân.
Nó được nối lại bằng một câu hát.
Bằng nỗi nhớ.
Bằng tình nghĩa của người còn sống dành cho người đã đi xa.
Và bằng những giọt nước mắt khán giả lặng lẽ lau trong bóng tối.
⸻
Nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã ở lại đến phút cuối cùng.
Ông bắt tay từng nghệ sĩ.
Rồi ông ôm tôi thật chặt.
Trong cái ôm ấy, tôi không nghĩ mình vừa hoàn thành một chương trình.
Tôi chỉ thấy nhẹ lòng vì những điều mình lo lắng suốt nhiều ngày cuối cùng đã đi qua bình an.
Nghệ sĩ đã an toàn.
Khán giả đã ở lại.
Sân khấu đã sáng trọn một đêm.
Lời tri ân đã được nói ra khi người cần nghe vẫn còn nghe được.
Đó không phải là thành công của riêng một Tổng đạo diễn.
Đó là phước lành của một cuộc gặp gỡ mà mỗi người đã góp vào bằng một phần tình thương.
⸻
ĐÊM THỨ HAI – SAU KHI ÁNH ĐÈN ĐÃ TẮT
Đêm 23 tháng 8, tôi lại ngủ ở Hoa viên.
Mưa trút xuống tầm tã.
Mưa lớn đến mức tôi có cảm giác tất cả những hạt mưa đã dừng lại trong đêm diễn, giờ mới cùng nhau rơi xuống.
Tôi ngồi nghe tiếng mưa đập vào mái.
Không hiểu sao, tôi lại nhớ đến lời khấn của mình:
“Nếu ngày mai trời yên…”
Và trời đã yên thật.
Tôi không dám gọi đó là một điều kỳ diệu.
Cũng không dám nghĩ lời nguyện của một người nhỏ bé như tôi có thể làm thay đổi đất trời.
Nhưng giữa đêm mưa tầm tã ấy, tôi vẫn không khỏi rùng mình khi nghĩ rằng: giữa hai cơn mưa đã có một khoảng trời vừa đủ bình yên cho hơn hai ngàn người cùng ngồi lại, cho những nghệ sĩ cao tuổi được bước ra sân khấu và cho một lời tri ân được nói trọn vẹn.
Chỉ một khoảng yên ấy thôi…
cũng đủ để tôi biết ơn suốt đời.
⸻
Đêm thứ hai, tôi không đi sâu vào Đại lộ Vĩnh Hằng.
Mưa quá lớn.
Tôi chỉ đứng dưới mái hiên nhìn về phía Đường Nghệ sĩ đang chìm trong màn nước trắng xóa.
Tôi nói thầm:
“Đêm diễn đã thành công rồi.”
“NSND Kim Cương đã bước ra.”
“Khán giả đã vỗ tay rất lâu.”
“Đồng nghiệp của mọi người vẫn còn thương nhau.”
“Và chúng tôi vẫn còn nhớ.”
Không có tiếng trả lời.
Chỉ có tiếng mưa.
Nhưng lần này, tôi không thấy lạnh như đêm trước.
Tôi thấy ấm.
Bởi tôi hiểu rằng những chiếc ghế không mang số mà tôi đã dành cho người đi xa, đêm qua không hề bỏ trống.
Họ hiện diện trong từng câu hát.
Trong từng vai diễn.
Trong nỗi nghẹn ngào của NSND Thanh Điền.
Trong bước chân chậm rãi của những nghệ sĩ tuổi đã cao.
Trong đôi mắt NSND Kim Cương khi nhìn xuống khán giả.
Và trong những tràng pháo tay không muốn dừng lại.
⸻
Nhiều người gọi điện chúc mừng tôi.
Có người nói chương trình thành công.
Có người nói đêm diễn xúc động.
Có người nhắc đến sân khấu, âm thanh, ánh sáng và những tiết mục được khán giả yêu thích.
Tôi cảm ơn tất cả.
Nhưng khi chỉ còn một mình giữa đêm mưa, điều ở lại trong tôi không phải là lời khen.
Mà là một câu hỏi:
Sau khi ánh đèn đã tắt, chúng ta sẽ giữ lại điều gì?
Một chương trình rồi sẽ trở thành tư liệu.
Một bó hoa rồi sẽ héo.
Một tràng pháo tay dù dài đến đâu cũng sẽ tan vào không khí.
Chỉ có lòng biết ơn, nếu được truyền từ người này sang người khác, mới có thể sống lâu hơn một đêm diễn.
Và có lẽ đó mới là điều đáng giữ nhất.
⸻
Tôi lại nghĩ đến tâm nguyện của đêm trước:
Xin đừng để ngọn đèn Vu Lan này chỉ sáng một lần.
Nếu một ngày nào đó chương trình được tổ chức trở lại, tôi mong không phải vì muốn lặp lại một thành công hay để chứng minh điều gì.
Mà chỉ để mỗi năm, người sống có một dịp ngồi gần nhau hơn.
Để một người còn Mẹ nhớ quay về với Mẹ.
Một người còn Cha biết ngồi xuống bên Cha.
Một người từng làm ai đó tổn thương biết nói lời xin lỗi.
Một người mang ơn biết tìm về nói lời cảm ơn.
Và để tên của một nghệ sĩ đã khuất được gọi lại bằng sự trân trọng, trước khi ký ức về họ nhạt dần theo năm tháng.
Nếu làm được điều ấy, Hoa viên sẽ không chỉ là nơi người ta đưa một người về an nghỉ.
Nơi đây còn có thể trở thành một không gian văn hóa tưởng niệm và tri ân – nơi người đã khuất được nhớ bằng nghệ thuật, còn người đang sống học cách trở về.
Trở về với Cha.
Trở về với Mẹ.
Trở về với ân nghĩa.
Trở về với lòng biết ơn.
Và cuối cùng…
trở về với chính mình.
⸻
Trước khi nằm xuống, tôi chắp tay:
Nam mô A Di Đà Phật.
Tạ ơn vì trời đã cho một đêm yên.
Tạ ơn những nghệ sĩ đã đến.
Tạ ơn khán giả đã ngồi lại.
Tạ ơn những người đã âm thầm làm việc sau cánh gà.
Và tạ ơn cả những người đã đi xa nhưng bằng ký ức của mình, vẫn góp phần làm nên phần hồn cho đêm diễn.
Ngoài kia, mưa vẫn rơi trên Đại lộ Vĩnh Hằng, trên Đường Nghệ sĩ và trên sân khấu vừa khép lại một đêm tri ân.
Đêm thứ nhất, trước giờ sáng đèn, tôi đã đứng giữa hai bờ của một kiếp người.
Đêm thứ hai, sau khi ánh đèn đã tắt, tôi hiểu rằng giữa hai bờ ấy vẫn có một cây cầu.
Cây cầu được làm bằng ký ức.
Bằng tình thương.
Bằng lòng biết ơn.
Và trong đêm 22 tháng 8, hơn hai ngàn con người đã cùng nhau bước qua cây cầu ấy.
Tôi nhắm mắt.
Lần này, tôi ngủ được.
Bởi lời nguyện của đêm trước đã thành.
Sân khấu đã sáng đèn bình an.
Người nghệ sĩ đã nghe được tiếng vỗ tay.
Khán giả đã nói được lời tri ân.
Và giữa cơn mưa tầm tã của đêm hôm sau, tôi biết có một ngọn đèn sẽ không tắt.
Ngọn đèn ấy không còn nằm trên sân khấu.
Nó đã được thắp lên trong lòng người.
TS. Lê Hữu Luân – MC Hữu Luân
Tổng đạo diễn chương trình tri ân NSND Kim Cương
